Gdy myślisz o Brazylii, pewnie widzisz przed oczami sambę i pióra na karnawale w Rio. Prawda jest jednak taka, że na tamtejszych listach przebojów i wielkich festiwalach od lat rządzi coś zupełnie innego. Sertanejo, znane też jako música sertaneja, to niesamowite zjawisko, które przeszło długą drogę od prostych wiejskich przyśpiewek do ogromnego przemysłu muzycznego o światowym zasięgu. Ta muzyka wyrosła w samym sercu kraju i stanowi prawdziwą duszę prowincji – opowiada o miłościach, trudach i codzienności ludzi z dala od wielkich metropolii. Sama nazwa wzięła się od słowa „sertão”, czyli naszych rubieży zamieszkanych przez „sertanejos” oraz „caipiras.” To właśnie ci prości mieszkańcy wsi byli pierwszymi twórcami i słuchaczami tych dźwięków.
Czym dokładnie jest música sertaneja i skąd pochodzi jej nazwa?
Wszystko zaczęło się w latach 20. ubiegłego wieku gdzieś między São Paulo, Minas Gerais a Goiás. To gatunek mocno osadzony w ludowej tradycji, który często kojarzy się z amerykańskim country, bo tematy i instrumenty są do siebie zbliżone. Na początku ta muzyka trzymała się blisko kultury „caipira”, czyli stylu życia ludzi z prowincji, którzy po pracy na farmie siadali wieczorem przy ogniu. Teksty piosenek brały się prosto z życia – o pięknej przyrodzie, ale też o tym, że praca fizyczna bywa ciężka i o zwykłych, ludzkich uczuciach.
Region „sertão” to dla tego nurtu coś więcej niż tylko punkt na mapie. To właśnie tam, z dala od miejskiego zgiełku, powstawały unikalne duety, czyli „dupla sertaneja.” Zazwyczaj tworzyło je dwóch bliskich sobie ludzi, często braci, gdzie jeden prowadził główną melodię, a drugi dokładał do tego harmonie wokalne. Ten specyficzny układ głosów stał się znakiem rozpoznawczym gatunku na całe dziesięciolecia.
Jak wyglądała historia sertanejo od nagrań Cornélio Piresa do dziś?
Za taki oficjalny przełom uznajemy rok 1929. To wtedy etnograf Cornélio Pires zebrał i nagrał pierwsze melodie z regionów São Paulo czy Minas Gerais, dzięki czemu autentyczna kultura wiejska nie odeszła w zapomnienie. Dzięki tym nagraniom muzyka z głębi kraju trafiła do szerszej publiki i stała się ważną częścią brazylijskiej tożsamości. Ta wczesna forma, nazywana „sertanejo raiz”, stawiała na proste teksty i akustyczne brzmienie.
Z czasem styl zaczął się zmieniać i chłonąć nowe inspiracje:
– lata 60. i 70. XX wieku – do muzyki weszła gitara elektryczna i nowoczesne rytmy, a artyści pokroju Sérgio Reisa łączyli tradycję z nowymi nurtami, co przyciągnęło młodszą widownię,
– lata 90. XX wieku – sertanejo opanowało brazylijskie media, a domieszka popu przyniosła ogromną popularność,
– wiek XXI – od 2009 roku styl ten ma własną kategorię na Latin Grammy, a odmiana „universitário” ostatecznie zabetonowała jego pozycję na rynku.
Kluczowe różnice między sertanejo raiz a sertanejo universitário
Ewolucja gatunku sprawiła, że dzisiaj mamy dwa główne nurty, które choć wyrastają z tego samego pnia, brzmią zupełnie inaczej. „Sertanejo raiz” to ukłon w stronę tradycji. Usłyszysz tam melancholijne melodie, tak zwane „modões de viola.” Teksty często opowiadają o „dor-de-cotovelo”, czyli tym specyficznym bólu po stracie ukochanej osoby i o szacunku do wiejskiego życia. Z kolei „sertanejo universitário”, które wystrzeliło kilkanaście lat temu, to nowoczesna maszyna do robienia hitów, stworzona dla studentów i młodych mieszkańców miast.
Główne różnice widać gołym okiem:
– instrumenty – w odmianie „raiz” usłyszysz głównie „viola caipira” i akordeon, a w wersji „universitário” królują bity, syntezatory i miksy z funkiem,
– o czym śpiewają – tradycja stawia na nostalgię i poezję, za to nowoczesna wersja promuje zabawę, luksus i podejście „a fila andou”, czyli szybkie otrząśnięcie się po rozstaniu,
– tempo i rytm – stara szkoła jest wolna i refleksyjna, a nowa to szybkie, taneczne numery idealne do klubów.
Na jakich instrumentach opiera się brzmienie brazylijskiego country?
Całe to brzmienie stoi na „viola caipira”, znanym też jako „viola de dez cordas.” To dziesięciostrunowa gitara o mniejszym pudle, która wydaje bardzo jasny, dzwonkowy dźwięk. To ona sprawia, że muzyka brzmi tak, jakby płakała, co idealnie pasuje do smutniejszych tekstów. Obok niej zawsze stoi akordeon, który nadaje całości rytm typowy dla południa i środkowego zachodu Brazylii.
Współczesne kawałki nie boją się jednak prądu. Chociaż viola i akordeon dalej tam są, aranżacje uzupełniają gitary elektryczne, basy i mocna perkusja. Taki miks tradycyjnych instrumentów z nowoczesną technologią sprawił, że gatunek stał się niezwykle dynamiczny i atrakcyjny dla słuchaczy na całym świecie, nie tracąc przy tym swojego brazylijskiego charakteru.
Najwięksi artyści i globalny sukces gatunku
Przez lata ten gatunek wychował mnóstwo legend. Artyści tacy jak Tonico e Tinoco czy Almir Sater stworzyli fundamenty, na których później budowali inni, choćby Bruno & Marrone. Dzisiaj na scenie rządzą gwiazdy formatu światowego, z Gusttavo Limą na czele. Michel Teló i jego hit „Ai Se Eu Te Pego” najlepiej pokazali, że ta muzyka może podbić światowe parkiety.
Współcześni muzycy dalej często noszą kowbojskie kapelusze, koszule w kratę i buty z cholewami, żeby podkreślić, skąd pochodzą, nawet jeśli ich utwory brzmią bardzo nowocześnie. Co ciekawe, dawniej ten świat należał głównie do męskich duetów, a dzisiaj na scenie pojawia się coraz więcej świetnych wokalistek i duetów kobiecych, co bardzo odświeżyło całą historię.
Nowoczesne subgatunki i przyszłość brazylijskiej muzyki
Sertanejo nigdy nie stoi w miejscu i ciągle szuka nowych dróg. Jednym z ostatnich hitów jest „agronejo”, które miksuje wiejskie klimaty z rapem i funkiem – to taki hymn współczesnego brazylijskiego rolnictwa. Są też eksperymenty typu „trapnejo” czy „funknejo”, które przyciągają najmłodszych słuchaczy z miast. Ciekawym zjawiskiem jest również „queernejo”, które daje przestrzeń społeczności LGBTQ+ w tym raczej tradycyjnym środowisku. Ta zdolność do łączenia skrajności sprawia, że sertanejo to najbardziej żywy gatunek w Brazylii, który skutecznie spycha inne style na boczny tor.
Z serca interioru na globalne parkiety